Κλικάρετε εδώ για να μεταβείτε στο νέο ιστότοπο www.DimitrisStefanakis.gr

Πέμπτη, 27 Σεπτεμβρίου 2012

"Στο λαϊκό τραγούδι ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ποιος είναι…" Βάλτερ Μπένγιαμιν


Η μυθολογία του ρεμπέτικου αντλώντας έμπνευση από τα σμυρνέικα τραγούδια μάς αφηγήθηκε με αλληγορικό τρόπο τα πέτρινα χρόνια της νεοελληνικής κοινωνίας φτάνοντας μέχρι τις παρυφές της δεκαετίας του εξήντα. Από τον Βαμβακάρη και τον Τσιτσάνη μέχρι τον Καλδάρα και τον Ζαμπέτα σχολιάστηκε εκτεταμένα η καθημερινή ζωή τριών γενεών ελλήνων. Ο Μάρκος εξέφρασε το λούμπεν προλεταριάτο, ο Τσιτσάνης και ο Καλδάρας το μετεμφυλιακό άγος. Μια σειρά στιχουργών με πρωθιέρεια την Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου μετέγραψαν με όρους μεγαλοφυούς απλότητας τις χαμένες προσδοκίες του λαού μας.
Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου
Η θυμοσοφία των λαϊκών οργάνων και το εξεγερμένο τίμπρο της φωνής των λαϊκών τραγουδιστών παρέπεμπαν ευθέως σε μια επανάσταση που δεν έγινε ποτέ.
Η παράδοση συνεχίστηκε με τα τρομερά παιδιά της λαϊκής παράδοσης.
 Χατζηδάκις, Θεοδωράκης, Ξαρχάκος, Λοΐζος. Σήμερα, με την μουσική βιομηχανία υπό κατάρρευση, αναγνωρίζουμε τον σύγχρονο Βαμβακάρη στους Κατσιμιχαίους και τον Τσιτσάνη σ’ ένα από τους Μάλαμα ή Μαχαιρίτσα.
Το λαϊκό τραγούδι ποτέ δεν πεθαίνει!





 

Τρίτη, 25 Σεπτεμβρίου 2012

Εξομολόγηση εις διπλούν

ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΕΚΤΟΣ ΣΕΙΡΑΣ

Η νιότη είναι κόσμημα, το άνθος της ζωής! Είναι όμως και μια ανεξήγητη τραγωδία. Ποτέ δεν ένιωσα πιο γέρος και δυστυχισμένος παρά στα είκοσί μου χρόνια.
Ίσως γιατί τότε ήξερα πια τι ήθελα να κάνω αλλά δεν ήμουν καθόλου σίγουρος ότι θα το πετύχω...

ΑΝΤΙΔΟΤΟ
Κάθε ηλικία ταιριάζει σε ορισμένους ανθρώπους: ΄Άλλοι ζούνε μια μεγαλειώδη νιότη που όμως φθείρεται τόσο γρήγορα ώστε να καταντά θλιβερή ανάμνηση.

Κάποιοι άλλοι την βιώνουν ως τραυματική εμπειρία αλλά καλογερνούν λες κι η ζωή τούς αποζημιώνει στο τέλος. Ειλικρινά δεν ξέρω τι είναι προτιμότερο...

Κυριακή, 23 Σεπτεμβρίου 2012

Ταξιδιωτική εξομολόγηση αρ. 2


Υπάρχει μια στιγμή πριν από το ταξίδι που δεν βρίσκεσαι πουθενά. Η αναμονή στην αποβάθρα ενός σιδηροδρομικού σταθμού ή στην αίθουσα αναχωρήσεων ενός αεροδρομίου είναι "μαύρη τρυπα", χρόνος που δεν μπορείς να το
ν αφαιρέσεις από καμία δραστηριότητα. Η αμηχανία του ταξιδιώτη πριν από την επιβίβαση όσο κι η αδημονία του είναι χαμένες ώρες απ' τη ζωή μας, κάτι για το οποίο αποφεύγουμε να μιλάμε σαν ντρεπόμαστε για αυτό. Δεν είναι παράξενο;

Σάββατο, 22 Σεπτεμβρίου 2012

Εκτός σειράς: ΘΡΑΣΟΣ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ

Σε όλο τον εικοστό αιώνα επιχειρήσαμε να αποδομήσουμε το μυθιστόρημα. Κάποιοι μάλιστα βιάστηκαν να προεξοφλήσουν το τέλος του. Όροι όπως η «δικτατορία της αφήγησης» περιέγραψαν την αδυναμία ορισμένων να παίξουν σύμφωνα με τους όρους. Τώρα στο λυκαυγές της νέας χιλιετίας αναζητούμε ξανά τον χαμένο χρόνο αναγνωρίζοντας το γεγονός ότι η λογοτεχνία κινδυνεύει σοβαρά από τον αέναο πειραματισμό. Υπάρχουν πάντως ακόμα εκείνοι που πιστεύουν πως το μυθιστόρημα έχει ήδη πεθάνει σ’ ένα κόσμο νεωτερικότητας και ακατανοησίας. Φαίνεται πως το κλέος των ψευτοδιανοουμένων έχει μεγαλύτερη σημασία από την ανάγκη των ανθρώπων να αφηγούνται ιστορίες. Σε κάθε εποχή άλλωστε το θράσος και η ασημαντότητα πήγαιναν πάντοτε χέρι-χέρι.

Πέμπτη, 20 Σεπτεμβρίου 2012

Η παρουσίαση του Φιλμ Νουάρ στο Βέλγιο!


 

19/9/2012
Ο συγγραφέας Δημήτρης Στεφανάκης στη παρουσίαση του βιβλίου του «Φιλμ Νουάρ».


«Είναι απίστευτο πόσο γρήγορα αλλάζουν τα πράματα, πρόσωπα και καταστάσεις που σημάδεψαν ολόκληρη περίοδο στη ζωή μας φεύγουν από το προσκήνιο με τρόπο συχνά απρόσμενο και άκομψο, θαρρείς πως αυτός που υπογράφει τις τύχες των ανθρώπων πέφτει σε λάθη εξοργιστικά που μόνο πρωτόπειρα ο συγγραφέας θα έκανε».

Τη Δευτέρα 17 Σεπτεμβρίου, ο συγγραφέας Δημήτρης Στεφανάκης παραβρέθηκε στον Πολυχώρο Περίπλους, για την παρουσίαση του νέου του βιβλίου «Φιλμ Νουάρ» από τις εκδόσεις “Ψυχογιός”.
Παρουσίασαν τον συγγραφέα και μίλησαν για το «Φιλμ Νουάρ», αναφέροντας ο καθένας τους δικούς του λόγους που μαγεύτηκαν από το βιβλίο, ο Ευρωβουλευτής Γιώργος Κουμουτσάκος, η Διευθύντρια του Γραφείου ΕΟΤ Βελγίου – Λουξεμβούργου κα Ελένη Σκαρβέλη και ο αρχιτέκτονας – μουσειολόγος Χάρης Χάϊτας. Οι παρευρισκόμενοι είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν αποσπάσματα του βιβλίου από τους αναγνώστες κ. Γ. Ανδρονίδη και κ. Τ. Παπαδόπουλο.

Ο συγγραφέας Δημήτρης Στεφανάκης έχει διακριθεί με το Διεθνές βραβείο Καβάφη, 2011. Το νέο του βιβλίο ξεκινάει σε μια γειτονιά του Παρισιού το 1939 απ’ όπου ξεκινάει και μια μυθιστορηματική αναδρομή σε χρόνια ιδιαίτερα σημαντικά για την πορεία της ιστορίας.

Δείτε παρακάτω στιγμιότυπα από την παρουσίαση του βιβλίου «Φιλμ Νουάρ» στον Πολυχώρο Περίπλους.
 





 
  
 
  
 
  
 
  
 
  
 
 


 

   
   
   

            
   
   
  
        






















Τετάρτη, 19 Σεπτεμβρίου 2012

Ταξιδιωτική εξομολόγηση


Στο Παρίσι έρχεται κανείς αντιμέτωπος με τη μυθολογία της πόλης. Ο αστικός μύθος περίτεχνα φτιαγμένος ανιχνεύεται στις εντυπωσιακές προσόψεις, στις φαρδιές λεωφόρους, στα στιβαρά μνημεία. Η Ιστορία πανταχού παρούσα διατρανώνει το χαμένο μεγαλείο. Υλικό για αθώους περιηγητές, θα μου πείτε. Σε τι θα ωφελούσε ωστόσο η απομυθοποίηση; Το Παρίσι χωρίς το μύθο του είναι μια πόλη φαντασμάτων όπου οι «πρωτευουσιάνοι του χρόνου» επιδεικνύουν την έπαρση του παρόντος κι η γοητεία χάνεται ξάφνου στα café της πόλης με τους αμερικανούς τουρίστες να κραυγάζουν σαν εξωτικά πουλιά.

Τρίτη, 18 Σεπτεμβρίου 2012

Το ΦΙΛΜ ΝΟΥΑΡ στις Βρυξέλλες!!!





ένα φωτογραφικό πανόραμα της βραδιάς στο Βέλγιο...

17/9/2012

Σε μια κατάμεστη αίθουσα στον πολυχώρο Περίπλου στις Βρυξέλλες, έγινε η παρουσίαση του νέου βιβλίου 'Φιλμ Νουάρ 'του Δημήτρη Στεφανάκη, την Δευτέρα 17-9-2012 με ομιλητές τους :
Γιώργο Κουμουτσάκο - Ευρωβουλευτή
Ελένη Σκαρβέλη, Διευθύντρια Γραφείου ΕΟΤ Βελγίου
Χάρη Χάϊτα, Αρχαιολόγου Μουσειολόγου



Τέσσερα χρόνια μετά την βραδιά για το Μέρες Αλεξάνδρειας η ελληνική ομογένεια έδωσε ξανά το παρών σε μια πολύ συγκινητική και επιτυχημένη βραδιά ...!










Διαβάζοντας αποσπάσματα






Πέμπτη, 13 Σεπτεμβρίου 2012

Εξομολόγηση εκτός σειράς

Κάποιοι απαιτούν από την λογοτεχνία υπακοή. Θα ήθελαν να υπηρετεί πειθήνια τα συμφέροντά τους.Πολιτικές και κοινωνικές ομάδες προωθούν συστηματικά τη στρατευμένη μετριότητα αλλά η μεγάλη τέχνη σπάνια τους κάνει τη χάρη. Οι ιθύνοντες βέβαια οργίζονται μαζί της ή αδιαφορούν πλήρως. Στις περισσότερες περιπτώσεις, μάλιστα, το μένος ή η αδιαφορία τους είναι ανάλογα με την αξία του εκάστοτε δημιουργού ή του δημιουργήματος. Ένα πράγμα είναι σίγουρο:
Η λογοτεχνία δεν είναι θεραπαινίδα κανενός

Τρίτη, 11 Σεπτεμβρίου 2012

Το Φιλμ Νουάρ όπως το είδε η Άρια Σωκράτους


«Φιλμ Νουάρ». Ένας τίτλος ο οποίος συνειρμικά οδηγεί το μυαλό  σε  κινηματογραφική ταινία με ασυνήθιστο περίπλοκο σενάριο και πολλές αναδρομές στο παρελθόν που διακόπτουν και συχνά επισκοτίζουν την αφηγηματική αλληλουχία.
Αυτός υπήρξε ο αρχικός λόγος που το βιβλίο αυτό προσέλκυσε το ενδιαφέρον μου σαν μαγνήτης όταν το είδα να δεσπόζει στο ράφι του βιβλιοπωλείου.
Ένα βιβλίο εποχής, όπου το παρελθόν αναβιώνει με αριστοτεχνικό τρόπο και δίνει την αίσθηση στον αναγνώστη ότι  βιώνει και ο ίδιος σε ενεστωτικό χρόνο την αύρα του κοσμοπολιτισμού στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις του 19ου και 20ου αιώνα.
Δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης επιθυμείς κι εσύ να βρεθείς διακαώς στο Café de la Paix, συντροφιά με τον Μιγκέλ Θαραμπόν και τον Φιλίπ Τεμπό με την ψευδαίσθηση ότι θα ξεπροβάλει ξαφνικά μπροστά σου ο Βασίλειος Ζαχάροφ.
Αναφέροντας το όνομα Βασίλειος Ζαχάροφ, νιώθω την ανάγκη να πω ότι είναι ο πιο ανατρεπτικός και αμφιλεγόμενος ήρωας λογοτεχνικού μυθιστορήματος που έχω συναντήσει.
Ίσως είναι η πρώτη φορά που τα συναισθήματα μου για ένα λογοτεχνικό ήρωα είναι τόσο συγκεχυμένα και αμφίρροπα. Σε πολλά σημεία με εξόργισε, σε κάποια άλλα θαύμασα την επιβλητικότητα και τον δυναμισμό του αλλά ακόμη και στο τέλος του μυθιστορήματος, δεν μπορώ να πω με σιγουριά ότι τον συμπαθώ ή αν με απωθεί.
Σκοτεινός, κυνικός, αδέκαστος, ανάλγητος και χωρίς ηθικούς φραγμούς, δημιουργεί μόνος του την μοίρα και πολλές φορές την υποτάσσει. Ο Ζαχάροφ είναι ο συνδετικός κρίκος των δύο παγκόσμιων πολέμων, ο οποίος ενεργεί πάντοτε στο παρασκήνιο και  στο ενδιάμεσο ανοίγει τους ασκούς του Αιόλου σε αποικιακούς πολέμους, σε πολιτικά σκάνδαλα και στις σκοτεινές διαδρομές των μυστικών υπηρεσιών ανά την υφήλιο.
«Τελευταία άκουσα μάλιστα να με αποκαλούν Έμπορο του θανάτου. Ευφάνταστος τίτλος! Εκτός από τους πολέμους μεταξύ των κρατών, υπάρχει και ο προσωπικός πόλεμος του καθενός. Σε αυτό τον πόλεμο δίνω καθημερινά μικρές μάχες. Πολλές από αυτές τις χάνω, αλλά ποτέ δεν παραιτούμαι, ποτέ δεν παραδίδομαι.» (σελ. 340)
Κανείς δεν γνωρίζει ποιός είναι, από πού κατάγεται και ποιος είναι ο προορισμός του και οποιοσδήποτε επιχειρήσει να μάθει, το νήμα της ζωής του κόβεται απότομα και με άκρως μυστηριώδη τρόπο. ΟΒασίλειος σκέφτεται πάντα πριν από τους διώκτες του και καταφέρνει να σφραγίζει όλα τα περάσματα που οδηγούν στη μυστική του ζωή, αποθαρρύνοντας τους.
«Στον κόσμο που ζούμε καμιά φορά η κακή φήμη γίνεται τίτλος τιμής», υποστηρίζει ο ίδιος. (σελ.333).
Η ιδιαίτερα πολυσύνθετη και ιδιόμορφη προσωπικότητα του Βασιλείου έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον ανεξήγητο πατριωτισμό του και την αξιοσημείωτη αφοσίωση του στην Ελλάδα, καθώς επίσης και με τον παθιασμένο και θυελλώδη έρωτα του για την Ισπανίδα δούκισσα Μαρία ντε Πιλάρ.
Ένας έρωτας που διαδραματίζεται στο φόντο της παρασκηνιακής πολιτικής του δράσης, διαρκεί σχεδόν μισό αιώνα και μοιάζει να είναι βγαλμένος από τα κλασικά μυθιστορήματα εποχής.
Ο Βασίλειος έκανε με τον δικό του τρόπο την δική του επανάσταση στον έρωτα και παραδόθηκε σε αυτόν χωρίς κανένα όρο, ακυρώνοντας και χλευάζοντας όλες τις κοινωνικές συμβάσεις.
Είναι αδύνατον για τον αναγνώστη να ταυτιστεί με τον Ζαχάροφ λόγω της εκρηκτικής και πολυσχιδούς προσωπικότητας του, η οποία του προσδίδει υπερφυσικές ιδιότητες συγκριτικά με ένα μέσο, κοινό άνθρωπο.
Αντίθετα, ταυτίζεται σχεδόν αμέσως με τον Γάλλο δημοσιογράφο Φιλίπ Τεμπό, για τον απλούστατο λόγο ότι έχει κοινές ανθρώπινες ιδιότητες και θέτει απλά και εύλογα ερωτήματα στον αναρχικό Μιγκέλ Θαραμπόν, τα οποία όλοι ενδεχομένως θα σκεφτόμασταν.
Ο Μιγκέλ Θαραμπόν αποτελεί την λογοτεχνική προμετωπίδα του βιβλίου και προσωπικά τον αγαπημένο μου ήρωα. Ο πρωτόγνωρος ουμανισμός, η αφιέρωση ολόκληρης της ζωής του σε μια ιδεολογία και η κοσμοθεωρία του, σε καλούν να θαυμάσεις και να υποκλιθείς στο μεγαλείο ψυχής που διαθέτει.
Ο Θαραμπόν είναι κατά τη γνώμη μου το αντίπαλο δέος του Ζαχάροφ ή πιο απλά η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος. Δύο ήρωες, τόσο διαφορετικοί στις πρακτικές αλλά και τόσο όμοιοι στην ιδεολογία. Όπως άλλωστε υποστηρίζει και ο ίδιος, ο διάβολος δεν θα υπήρχε αν δεν ήταν δημιούργημα του Θεού, ο οποίος κατά τη γνώμη του δεν είναι καλός αλλά απλώς λογικός.
Ιδιαίτερα κομβικό σημείο του Φιλμ Νουάρ είναι η επισήμανση του γεγονότος ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται σε κύκλους και είναι αμείλικτη, κυρίως όταν επαναλαμβάνονται τα ίδια τραγικά λάθη.
Είναι αξιοσημείωτοι οι παραλληλισμοί διαφόρων πολιτικών γεγονότων του τότε και του σήμερα όπως π.χ η ανάληψη των Ολυμπιακών αγώνων το 1896 από την Ελλάδα, η οποία ήταν ήδη μια χρεωκοπημένη χώρα λόγω λανθασμένων πολιτικών στρατηγικών με την ίδια πρακτική το 2004, όπου στη χώρα επικρατούσε μια επιφανειακή ευημερία που λαμπύριζε σαν χρυσόσκονη από κάρβουνο και οδήγησε με ιλιγγιώδεις ρυθμούς στη σημερινή χαώδη κατάσταση.
Θα μπορούσα να γράφω ασταμάτητα για το Φιλμ Νουάρ και να γεμίσω ατελείωτες σελίδες αλλά κάπου εδώ  θα βάλω τελεία.
Το βιβλίο αυτό το λάτρεψα πραγματικά και το διάστημα που το διάβαζα ένιωσα ότι έγινε η προέκταση του εαυτού μου. Δεν μπορούσα να το αποχωριστώ πουθενά και για κανένα λόγο. Το είχα συνέχεια μαζί μου, στο σπίτι, στα κλεφτά στο γραφείο, στη βαλίτσα όταν πήγαινα για διήμερες εξορμήσεις.
Πραγματικά θα μου λείψει. Ήδη μου λείπει.

 

 

 

 

 

Εξομολόγηση εκτός σειράς


Ella Fitzgerald

Η γιγάντισσα της τζαζ με τις μεγάλες νότες της, τις γεμάτες χαμηλές και τις μελωδικές ψηλές θα μας θυμίζει πάντα την εποχή των μεγάλων τραγουδιστών. Η τέχνη ήταν το πρώτο θύμα σε αυτό που ο Καστοριάδης αποκάλεσε " άνοδο της ασημαντότητας" Στη συγκεκριμένη περίπτωση η ασημαντότητα αυτή εκφράστηκε ως απαίτηση το τραγούδι να υπηρετείται από καλλιτέχνες με περιορισμένες δυνατότητες. Γιατί ο σύγχρονος ακροατής θέλει να μουρμουρίζει το τραγούδι μαζί με τον ερμηνευτή και σε πολλές περιπτώσεις αντ' αυτού. Ο εγωκεντρισμός του μέσου ανθρώπου είναι απίστευτος...

Σάββατο, 8 Σεπτεμβρίου 2012

Εκτός σειράς συνέχεια...

Εκτός σειράς: Ο άνθρωπος ξεκίνησε να γράψει ένα ημερολόγιο. Μόνο έτσι θα μπορούσε να συλλάβει αυτό που κανείς άλλος δεν κατάφερε να αντιληφθεί μέχρι τότε - ο πραγματικός πρωταγωνιστής σε κάθε αφήγηση είναι εκείνος που  θεωρούμε κομπάρσο.
Προυστ

Στο μυθιστόρημα του Προυστ, λοιπόν, πρωταγωνιστεί ο Χρόνος. Όλα ξεκινούν από την στιγμή που σταματά το χρονόμετρο κι η μνήμη, αυτός ο ελέφαντας της ψυχής, ξυπνά τινάζοντας από πάνω της την ιλύν του παρελθόντος...

Σαρλ Μποντλέρ
Ποιος να συγκριθεί μαζί σου;
Τον καιρό που οι ομότεχνοί σου σκάρωναν στίχους-περικοκλάδες με τον αποστειρωμένο ρομαντισμό τους, εσύ στάθηκες γενναίος απέναντι στη νοσηρή τραγικότητα του ανθρώπου και μας έδωσες ποιήματα-αγκάθια που θα μας "αγκυλώνουν" πάντοτε...
Πόσο απατηλά όμορφος θα ήταν ο κόσμος μας, αν δεν υπήρχες εσύ, Σαρλ Μποντλέρ!

"Άγγελε όλο χαρά, νογάς την αγωνία,
τις τύψεις, την ντροπή, τα αναφιλητά, τις έγνοιες,
τους φόβους δίχως λόγο που στοιχειώνουν τις νύχτες μας
που τσαλακώνουν την καρδιά σαν το χαρτί
άγγελε όλο χαρά, νογάς την αγωνία..."


Εξομολόγηση εκτός σειράς: "Απόψε θα σας πω μια ιστορία", είπε ο μεγάλος μουσικός κι άρχισε να παίζει αλλά όχι για πολύ. "Γιατί σταμάτησες;" τον ρώτησε το κοινό του. "Σκέφτηκα πως αυτή την ιστορία την έχετε σίγουρα ξανακούσει αλλά κάπως αλλιώς. Κι αν εγώ την διηγηθώ με τον τρόπο μου, θα κάνω κακό και σ' εμένα και στην ίδια την ιστορία..." Αφιερωμένη στους μεγάλους μουσικούς του κόσμου που τόλμησαν και αυτοσχεδίασαν πάνω σε γνωστά μοτίβα διασκευάζοντας την έννοια του αριστουργήματος...




 
 
Εκτός σειράς: Αν έπρεπε να αναζητήσει κανείς ένα πρόδρομο του μυθιστορήματος στον 19ο αιώνα δεν χρειάζεται να υποδείξει τον Θερβάντες και τον Ραμπελαί. Η αφηγηματική τους ανεμελιά και η διάθεση αυτοσχεδιασμού δεν συνάδει πάντα με τα προμελετημένα έργα του Μπαλζάκ και του Ντοστογιέφσκι. Περισσότερο έχω στο μυαλό μου τον Ρέμπραντ τον μεγάλο ζωγράφο- αφηγητή που με πίνακες-μυθιστορήματα, όπως η Νυχτερινή Περίπολος, συνέθεσε μεθοδικά πολυπρόσωπες ιστορίες παράξενα γοητευτικές… 











 

 





 

Τρίτη, 4 Σεπτεμβρίου 2012

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Ένας λογοτέχνης sui generis.


Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Η μακραίωνη προφορική ποιητική παράδοση της ελληνικής γλώσσας διαμόρφωσε εν πολλοίς τα λογοτεχνικά πράγματα  και στην νεώτερη Ελλάδα δίνοντας σαφές προβάδισμα  στην ποίηση έναντι της πεζογραφίας. Η επιλογή του ιταλοθρεμμένου Κόμη Διονύσιου Σολωμού να θέσει την τέχνη του στην υπηρεσία της αναγέννησης του έθνους εγκαταλείποντας το όνειρό του «να λάβει μίαν λαμπρή θέση στον Ιταλικό Παρνασσό»,  αποδείχτηκε ιστορικά πολύ πιο κρίσιμη απ’ ό,τι φανταζόταν ο ίδιος ο ποιητής.
Διονύσιος Σολωμός
Εμμανουήλ Ροίδης
Η εθνικά συντεταγμένη ποίηση από τον Σολωμό μέχρι τον Σικελιανό και τον Παλαμά αποφέρει καρπούς τους οποίους θα δρέψει η γενιά του τριάντα με τον Σεφέρη και τον Ελύτη να προεξάρχουν στην κοσμογονία της νεοελληνικής ποίησης του εικοστού αιώνα. Στον αντίποδα αυτής της κοσμογονίας η πεζογραφία μας δεν ευτύχησε να έχει ανάλογη πορεία. Ο αντίστοιχος γενάρχης του πεζού λόγου που θα έπρεπε να είναι όχι ο Σολωμός όπως διατείνονται οι ειδικοί, αλλά ο Εμμανουήλ Ροΐδης για προσωπικούς του λόγους αποποιήθηκε την αποστολή του, «κώφευσε» κυριολεκτικά και μεταφορικά στο κάλεσμα της θεμελίωσης μιας εθνικής σχολής πεζογραφίας. Διαπιστώνει ωστόσο κανείς την αποσπασματική  έστω παρουσία μεγάλων πεζογράφων οι οποίοι χωρίς να διαθέτουν την προδρομική συνείδηση του Σολωμού άφησαν πίσω τους  έργο  μακράς πνοής. Ανάμεσά τους ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.


Μπαλζάκ

Φ. Ντοστογιέφσκι
Ο Παπαδιαμάντης ανδρώθηκε λογοτεχνικά στον αιώνα του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος. Γέννημα του διαφωτισμού, της αστικοποίησης και της επελαύνουσας βιομηχανικής επανάστασης το μυθιστόρημα κυριαρχεί στο διεθνές λογοτεχνικό στερέωμα του δέκατου ένατου αιώνα με μορφές όπως ο Μπαλζάκ, ο Σταντάλ, ο Τολστόι, ο Ντοστογιέφσκι και ο Ντίκενς. Στην Ελλάδα φτάνει μονάχα ένας μικρός απόηχος από αυτή την λογοτεχνική πλημμυρίδα χάρις στην αριστουργηματική Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη. Οι έλληνες πεζογράφοι επιλέγουν ως επί το πλείστον την μορφή της σύντομης αφήγησης, το διήγημα, αριστοτέχνες του οποίου αναδεικνύονται ο Βιζυηνός και ο Παπαδιαμάντης. Ο δεύτερος θεωρείται σήμερα ο σημαντικότερος νεοέλληνας διηγηματογράφος. Για πολλούς είναι κάτι περισσότερο: ένας πνευματικός ηγεμόνας της νεώτερης Ελλάδας με διηνεκή επιρροή στους λογοτεχνικούς κύκλους η οποία δύσκολα εξηγείται.

Ο Παπαδιαμάντης δεν διαθέτει ίσως το διεθνικό πνεύμα του Σολωμού, του Κάλβου, του Ροΐδη ή του Βιζυηνού, γνωρίζει ωστόσο Αγγλικά και Γαλλικά κι επιδίδεται σε μεταφράσεις μέσω των οποίων εξοικειώνεται με την παγκόσμια λογοτεχνική πρωτοπορία. Η Ελλάδα της εποχής του έχει μόλις βγει από το ζόφος της μακραίωνης σκλαβιάς κι ο επαρχιωτισμός της είναι εμφανής παντού και κυρίως στις τέχνες και στα γράμματα.  Προέχει η επιβίωση του νεογέννητου έθνους κι ο πατριωτισμός αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα. Ο Σολωμός αξιοποιεί την ποιητική παράδοση και μετουσιώνει αυτή την προτεραιότητα σε υψηλή τέχνη.  Στον αντίποδα του Σολωμικού επιτεύγματος, ο Παπαδιαμάντης έρχεται με κάποια καθυστέρηση να ανασυντάξει τις δυνάμεις της πεζογραφίας και να επωμιστεί το βάρος της συνέχειάς της στον εικοστό αιώνα.

Όταν  εμφανίζεται στο προσκήνιο δεν βρίσκει συνοδοιπόρο. Ο Ροΐδης έχει παραιτηθεί κι ο Βιζυηνός διολισθαίνει προς την παράνοια. Ούτε έχει την παράδοση με το μέρος του. Επιπλέον ο τρόπος ζωής του κι η οικονομική ανέχεια δεν του επιτρέπουν να  αφοσιωθεί στις εκτεταμένες αφηγήσεις.
Γ. Βιζυηνός
Αν ισχύει αυτό που λένε για τον Βιζυηνό, ότι προαλειφόταν για μυθιστοριογράφος, κι ας συνόψισε τους μύθους του σε διηγήσεις με μικρότερη έκταση, για τον Παπαδιαμάντη ισχύει το ακριβώς αντίθετο. Ακόμα και στα μυθιστορήματά του ή στις νουβέλες του αισθάνεται κανείς  ότι μεγεθύνει σύντομες ιστορίες. Αργά ή γρήγορα λοιπόν θα στραφεί στο διήγημα, όπου μπορεί να συνδυάσει δύο ιδιότητες συνήθως ασύμβατες: Τον οίστρο του ποιητή με την νηφαλιότητα του πεζογράφου. Στις διηγήσεις του Παπαδιαμάντη διακρίνουμε δύο αντιφατικούς γλωσσικούς σχηματισμούς. Τα αφηγηματικά μέρη παραπέμπουν σε ιερό κείμενο, με γλώσσα ευαγγελική, άσπιλη, που δημιουργεί ατμόσφαιρα πνευματικού εκκλησιασμού. Η ασκητική του κειμένου υποβάλλει τον αναγνώστη στη μυσταγωγία των λέξεων. Επιπλέον δεν μπορεί να μην θαυμάσει κανείς την ποιητική οικονομία του λόγου του. Οι παράγραφοί του αποτελούν μικρά ψηφιδωτά αφήγησης, όπου κάθε λέξη-ψηφίδα μοιάζει αναντικατάστατη. Ο ρυθμός του έχει σπάνια μουσικότητα.
 
"Ήμην πτωχόν βοσκόπουλον εις τα όρη. Δεκαοκτώ χρονών και δεν ήξευρα ακόμη ά λ φ α». Λένε ότι στην λογοτεχνία η πρώτη φράση είναι το ήμισυ του παντός και η πρώτη φράση από το Όνειρο στο Κύμα αποτελεί ίσως το υπόδειγμα στα καθ’ ημάς. Η καθαρευουσιάνικη εμμονή του υποθάλπει την λεπτή ειρωνεία και τον ανεπαίσθητο σαρκασμό της γραφής του. Το γλωσσικό του ιδίωμα αγιοποιεί τις όποιες προθέσεις του, καλύπτει τεχνηέντως τα αβυσσαλέα πάθη της ψυχής του, προσφέρει καταφύγιο σε κάθε σχόλιο που αποτολμά στην επικαιρότητα της εποχής του.

 Τα γλωσσικά οικόσημα της παπαδιαμαντικής τέχνης είναι πολλά. Δεν είναι τυχαίο  ότι εκτιμήθηκε τόσο από τους ποιητές.  Ο Καβάφης τον όρισε ως «την κορυφή των κορυφών», ο Σεφέρης τον θεωρούσε «τον πιο μεγάλο πεζογράφο της νέας ελληνικής λογοτεχνίας», ο Ελύτης του αφιέρωσε βιβλίο με τίτλο «η Μαγεία του Παπαδιαμάντη», όπου τον αποκαλεί «ζωγράφο της  ψυχής των ταπεινών κι απλοϊκών ανθρώπων» ο δε Παλαμάς συνόψισε τα χαρακτηριστικά  της διηγηματογραφικής φυσιογνωμίας του που δίνει «την άυλη χαρά της τέχνης». Όλοι τους συνέδραμαν γενναίως στη δημιουργία του μύθου του.

Από την άλλη όπου παρεμβάλλονται τα διαλογικά μέρη, νομίζεις πως ξυπνά αίφνης ο καταπιεσμένος πεζογράφος. Η γήινη πλευρά του δημιουργού μάς αποκαλύπτεται. Κι αναρωτιέται κανείς πώς ένας «κοσμοκαλόγηρος» μεταμορφώνεται σε κοσμικό μέσα από καθημερινές στιχομυθίες. Οι διάλογοι του Παπαδιαμάντη είναι πραγματικά για σεμινάριο. Οι ήρωές του μιλούν όσο πρέπει, όταν πρέπει, ακούγοντας  ο ένας τον άλλο με προσοχή κι απαντώντας με μια φυσικότητα που πολλές φορές ανατρέπει το κλίμα αναχωρητισμού στην παπαδιαμαντική αφήγηση.

 Αν διαρρήξουμε την λογοτεχνική κιβωτό του δεν θα βρούμε τις ιδέες εκείνες που δημιούργησαν τη μεγάλη λογοτεχνία στην εποχή του. Ο ίδιος γνωρίζει καλά ότι δεν διαθέτει το πολιτικό, φιλοσοφικό και ψυχολογικό εύρος ενός Ντοστογιέφσκι, την παντογνωσία ενός Μπαλζάκ, την πανοραμική θέαση ενός Τολστόι, τον μυθοπλαστικό χαμαιλεοντισμό ενός Ντίκενς. Δεν διαθέτει καν την μυθιστορηματική στόφα του Ροΐδη και κατά την άποψή μου υπολείπεται του Βιζυηνού σε συναισθηματική νοημοσύνη.
Ο Παπαδιαμάντης ωστόσο οικοδομεί ένα έργο λιτό, ασκητικό, αξιοπρόσεκτο. Επιδίδεται σε γενναίες ηθογραφίες, βυθοσκοπεί την ανθρώπινη ψυχή στο βαθμό που του επιτρέπουν οι ήρωές του, συχνά αυστηροί και απρόσιτοι όπως κι ο ίδιος. Ανασκουμπώνεται συγγραφικά στα «σκιαθίτικα διηγήματα» αλλά και στο ασθματικό αφήγημα του την «Φόνισσα» που βρίσκεται στις παρυφές του μυθιστορήματος και καταφέρνει με ταπεινά θεματικά υλικά να πλάσει μικρά αριστουργήματα. Στα πάθη της Φραγκογιαννούς, της κορυφαίας ηρωίδας του, ανακεφαλαιώνει όσα διδάχτηκε από τον Ντοστογιέφσκι και την ευρωπαϊκή πρωτοπορία  Στο απόγειο της ωριμότητάς του ο Παπαδιαμάντης αναδεικνύεται σε πρωτομάστορα της γλώσσας, σ’ έναν οξυδερκή ψυχογράφο αλλά  και άριστο ηθογράφο της εποχής του. Με τον τρόπο αυτό θεμελιώνει το δικαίωμά του στην λογοτεχνική αθανασία.

Με την προσωπικότητα και το ήθος του αυτός ο μονήρης και κοινωνικά υποχόνδριος άντρας καταφέρνει να επιβληθεί όχι μόνο στους συγχρόνους του αλλά και στις επερχόμενες γενεές. Κανείς δεν τολμά ν’ αγγίξει τον μύθο του. Η ανατομία του παπαδιαμαντικού έργου που επιχείρησε μέχρι σήμερα η λογοτεχνική κριτική δεν έχει δυστυχώς να προσθέσει κάτι καινούργιο. Τη μεγαλύτερη ζημιά στον Παπαδιαμάντη την κάνουν οι ίδιοι οι ζηλωτές του οι οποίοι στην προσπάθειά τους να τον προστατεύσουν μέσα στη γυάλα του χρόνου, τον κατέστησαν δυστυχώς μια θλιβερή παράμετρο της σχολικής εκδοχής περί λογοτεχνίας. Είναι οι ίδιοι που αφαλάτωσαν τις ιδέες και άμβλυναν τις αντιφάσεις της παθιασμένης ψυχής.
Όμως ο Παπαδιαμάντης είναι κάτι περισσότερο από σχολικό ανάγνωσμα. Είναι ο ερωτικός Παπαδιαμάντης, είναι ο πολιτικός, κοινωνικός και, γιατί όχι, ο ανατρεπτικός Παπαδιαμάντης, ο μοναδικός έλληνας  λογοτέχνης μαζί με τον Σεφέρη και τον Σολωμό που σε αναγκάζει να τον παίρνεις πάντοτε στα σοβαρά. Μια βαθύτερη κριτική θεώρηση του έργου του ίσως του στερήσει ένα μέρος από την λάμψη του. Όμως αντικρίζοντάς τον στις πραγματικές του διαστάσεις θα ανακαλύψουμε νέες γόνιμες και συναρπαστικές πλευρές του. Ίσως έτσι εξηγηθεί γιατί αυτός ο άνθρωπος συνεχίζει ακόμα  και σήμερα να μας γοητεύει.
 
 
Το άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο 2ο τεύχος του Λογοτεχνικού Περιοδικού Κλεψύδρα, Μάιος 2012
 

 

Δευτέρα, 3 Σεπτεμβρίου 2012

Συλλαβίζοντας το καλοκαίρι της Τέσυς Μπάιλα


 


"Καλοκαίρι είναι οι καλαμιές που αντιστέκονται στον αέρα... το παράπονο της γέρικής συκιάς όταν πιέζεις τους άγουρους ακόμα μαστούς της, τα σύκα της, και βγάζουν γάλα. Καλοκαίρι είναι η αλητεία του βλέμματος πάνω στα πεντάρφανα νερά του πελάγους... Τα ορφανά άστρα του νυχτερινού ουρανού... Ο γαλακτώδης ορίζοντας του Ιουλίου..."
ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗΣ

Ένα εξαιρετικό βιβλίο, τόσο σαν ιδέα όσο και σαν εκφραστική δυναμική, είναι το βιβλίο του ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗ με τίτλο ΣΥΛΛΑΒΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ. Με αφορμή ένα ταξίδι στο χωροχρόνο που ένας ευρηματικός αστροφυσικός επινοεί, ο Αλμπέρ Καμύ επιστρέφει στη ζωή, σαράντα χρόνια μετά τον πραγματικό του θάνατο, για να ανακαλύψει εκ νέου τη δύναμη του φωτός ως φυσικής αλήθειας και τον συμβολιστικό του ρόλο στις ανθρώπινες πράξεις. Μέσα στο κάτοπτρο του ελληνικού καλοκαιριού ο Καμύ βλέπει το τέλος και την αρχή της υπαρκτικής του οντότητας και επαναπροσδιορίζει όλα όσα τα διαμόρφωσαν.
Έτσι η ζωή δίνει μια δεύτερη ευκαιρία να ολοκληρώσει ένα ατελεύτητο έργο κάτι που ο Καμύ ποτέ δεν θα κάνει. Ανέφικτη η ολοκλήρωση σε μια λάθος εποχή. Όλα είναι διαφορετικά κι όλοι θα το νιώσουν όσο κρατάει ένα καλοκαίρι, μέχρι όλα να "βουλιάξουν στην αιώνια απουσία των αισθήσεων" και πάλι. Επειδή, "δεν μπορείς να μπεις για δεύτερη φορά στον ίδιο ποταμό", μπορείς όμως να βιώσεις όσα σου επιτρέψει να "συλλαβίσεις" η ροή του.
Ο Καμύ επιστρέφει και μαζί του επιστρέφει η αντίληψη ότι η ηθική υπόσταση ενός ανθρώπου σηματοδοτεί αλλά και δίνει νόημα στην αίσθηση ευθύνης των επόμενων γενεών ανεξάρτητα αν κάθε εποχή έχει τη δική της ταυτότητα.
Ο συγγραφέας με ένα λόγο λιτό, γνήσια ελληνικό και ταυτόχρονα αιχμηρό όταν εκείνος θέλει, συνθέτει μια ιστορία φανταστική και μας καλεί να αναλογιστούμε τελικά πως κάθε εποχή έχει τα δικά της ανάλογα, ίσως αυτά που της αξίζουν ή και όσα κατάφερε να δημιουργήσει. Επειδή κάθε δημιουργία απαιτεί μια διαδικασία επώδυνη και ο βαθμός στον οποίο ανταποκρινόμαστε σ' αυτήν αποτελεί τον δείκτη του πολιτισμικού μας ορίζοντα.
Η ζωή επανέρχεται αλλά αυτή τη φορά όλα είναι διαφορετικά, αφού: "τούτο το καλοκαίρι δεν χρειάζεται πια συγγραφείς. Περιμένει μόνο τουρίστες".



Από το οπισθόφυλλου του βιβλίου:
«Σαράντα χρόνια αργότερα ένας άντρας…» Παράξενο που άρχιζε έτσι το δεύτερο κεφάλαιο του Πρώτου ανθρώπου. Λες και ο συγγραφέας του, ο Αλμπέρ Καμύ, γνώριζε πως θα «ξαναζούσε» σαράντα χρόνια μετά τον πρόωρο θάνατό του, που δεν του επέτρεψε να ολοκληρώσει αυτό το μυθιστόρημα. Επιστρέφοντας στη Μύκονο, ένα καλοκαίρι στα τέλη του 20ού αιώνα, βρίσκεται αντιμέτωπος με το ερώτημα: Είναι ο θάνατος το αναπάντεχο τέλος που κόβει οριστικά το νήμα της ζωής και της δημιουργίας, ή υπάρχει κάποτε μια δεύτερη ευκαιρία για να ολοκληρώσει κανείς ό,τι άφησε στη μέση;
Δίπλα στον Καμύ μια νεαρή δημοσιογράφος αναζητεί τον μύθο, ένας αιρετικός επιστήμονας τη δικαίωση, ένας αποτυχημένος συγγραφέας την έμπνευση. Άνθρωποι, βιβλία και έρωτες ζητούν ολοκλήρωση. Αυτό το καλοκαίρι δεν είναι απλώς το στοίχημα του χαμένου χρόνου.
Ένα ταξίδι στις Κυκλάδες και στο φως, που συμφιλιώνει τη ζωή με τον θάνατο, ένα μυθιστόρημα για τον έρωτα και τη λογοτεχνία, για τη φιλοσοφία και τα απωθημένα της ψυχής μας.

Κυριακή, 2 Σεπτεμβρίου 2012

Εκτός σειράς...



Εκτός σειράς: Η εποποιΐα του σύγχρονου μυθιστορήματος ξεκινά με την πρώτη σελίδα της Δίκης. Γιατί όπως είπε ο Ζιντ: "το μυθιστόρημα εκθέτει αυτό που είναι εν τη γενέσει του", κι ο Κάφκα διέγνωσε πριν από όλους τη νόσο της γραφειοκρατίας που θα μόλυνε ανεπανόρθωτα τον κόσμο μας.

Ο Τζόζεφ Κ, ο πρωταγωνιστής του, είναι ο Σωκράτης της εποχής μας κι απολογείται για ένα έγκλημα που δεν διέπραξε ποτέ. Αντίθετα από τον Πλατωνικό ήρωα αυτός δεν παλεύει με τις ιδέες αλλά με τις επιθυμίες και τις ενοχές του. Αυτό δεν έκανε άλλωστε ο άνθρωπος σε όλο τον εικοστό αιώνα;


Όχι πως οι διανοούμενοι δεν αμολάνε κοτσάνες... Nathalie Surraute: "Ο αναγνώστης αντί να ζητά από το μυθιστόρημα, εκείνο που κάθε καλό μυθιστόρημα τού έχει συχνά αρνηθεί, να είναι δηλαδή μια εύκολη διασκέδαση, μπορεί να ικανοποιήσει στο σινεμά, χωρίς προσπάθεια και χωρίς απώλεια χρόνου, την προτίμησή του για "ζωντανά" πρόσωπα και ιστορίες". Με δυο αράδες απαξίωσε και τον κινηματογράφο και το ίδιο το μυθιστόρημα.Πλήρης άγνοια του τι σημαίνει μυθιστόρημα . Ευτυχώς που υπάρχουν και άλλοι σαν τον Τοντόροφ για να μας θυμίζουν πως η λογοτεχνία κινεδυνεύει σοβαρά από τέτοια μυαλά... 
 Επανέρχομαι στο "Χοντρό", για να θυμίσω σε όσους ξινίζουν τα μούτρα τους στο άκουσμα του ονόματός του ότι χωρίς τον Μπαλζάκ δεν θα μπορούσαν αυτοί και κάμποσοι άλλοι να μας τσαμπουνάνε σήμερα θεωρίες για νεωτερικότητα και πειραματική λογοτεχνία. Ο Μπαλζάκ, εκτός όλων των άλλων, μας έμαθε ότι το μυθιστόρημα μπορεί να μην είναι μόνο μια ταπεινή ιστοριούλα. Χάρις στις παρεκβάσεις του για τις οποίες τον κατηγόρησαν άνοιξε τους κρουνούς της Ιστορίας, της επιστήμης, της φιλοσοφίας και εμπλούτισε τα μυθιστορηματικά ύδατα με νέο υλικό. Επίσης είναι ο μόνος από τους γάλλους συγγραφείς που περνά αυτούσιος στον εικοστό αιώνα και επηρεάζει καθοριστικά Προυστ, Φώκνερ, Χένρι Τζέημς, Καλβίνο και άλλους... Κι αυτό γιατί σε αντίθεση με τον Ουγκό ή τον Ζολά άφησε κατά μέρος τη διδακτική του καλού και του κακού...

Ο μυθιστορηματικός αντίλαλος του Κάφκα στον εικοστό αιώνα υπήρξε ο Αλμπέρ Καμύ. Περισσότερο από τον Σαρτρ, τον Μαλρό, τον Ζιντ και τον Σελίν, ο Καμύ ως εκπρόσωπος της γαλλικής λογοτεχνίας θα μεταφέρει σε μια γλώσσα απόσταγμα το παράδοξο της ανθρώπινης μοίρας στην εκατονταετία των παγκοσμίων πολέμων. Μια που μιλάμε για καλοκαιρινά αναγνώσματα, ειλικρινά δεν βρίσκω κάτι πιο μεσογειακό από τον Ξένο. Η σκηνή με τον Μερσώ και τη Μαρί στην παραλία παίζεται στο μυαλό μου εκατοντάδες φορές...